Çäy -Törkiyäneñ alıştırğısız êçemlege.

Çäy üsemlegeneñ dön’yağa Qıtaydan taraluın beläsezme? Çäy yafraqların qaynar suda tönätep yasalğan bu êçemlek êçendäge tein maddäse yärdämendä arığanlıqnı beterä, käyefne kütärä, kapillyarlarğa kislorod taşıp awırtunı basa. Şuña kürä irtänge aştan başlap kön däwamında çäy êçäbez.

Qara çäy, yäşel çäy, aq çäy… Qayberäwlär anı şikär belän, qayberläre söt , ä qayberläre limon belän êçä. Qışın qaynar, ä cäyen suıq êçüçelär dä bar.

Çäy Törkiyägä niçek kilgän soñ?

Çäy 17 nçe ğasırdan başlap Ğosmanlı imperatorlığında bilgele bula häm qullanıla.

Uylap qarağız, Awrupanı qahwä belän tanıştırğan häm anı populyarlaştırğan töreklär 20 nçe ğasır başında üz cirlärendä çäy citeşterergä qarar qılalar.

1917 nçe yılda Halkalı awıl xucalığı mäktäbe direktorı Ali Rıza Ärtän citäkçelegendä ütkärelgän tikşerenülärdän soñ monıñ öçen iñ yaraşlı töbäkneñ Qara diñgez buluı açıqlana.

1923 nçe yılda Törkiyä Cömhüriyäte tözelgännän soñ çäy teması iğ’tibardan çittä qalmıy. 1924 nçe yılda Törkiyä Böyek Millät Mäclese tarafınnan qabul itelgän 407 nomerlı qanun belän Rizä vilayäte belän Borçka cirlegendä urman çikläwege, äflisun, mandarin, limon häm çäy üsterü turında qarar qabul itelä.

  Şulay itep töp çığanaq bulğan Könçığış häm Kön’yaq Aziyägä al’ternativ citeşterü buldıru öçen êşkä kereşälär.

Çäyne töreklär şulxätle yaratalar ki, ul milli êçemlekkä äylänä.

Rizä Çäy tikşerenüläre häm qullanu üzäge mäğ’lümatlarına qarağanda, törek xalqınıñ 96%ı kön sayın çäy êçä. Könlek çäy êçü küläme 245 million çınayaqtan artıq. Ber keşegä yılına 3-4 kilogramm qorı çäy turı kilä. 

Törkiyä dön’yada can başına iñ küp çäy turı kilgän il häm ul şulay uq dön’yada 3 nçe zur çäy bazarın täşkil itä. 

Törkiyädä citeşterelgän çäyneñ yartısınnan kübräge Rizädä üsterelä. Yılnıñ küpçelek öleşendä yañğır yawğan Qara diñgez töbägendäge Trabzon, Artvin, Ordu häm Giresun kebek  vilayät’lärdä dä çäy citeşterelä. Ul töbäkneñ iñ möhim kerem häm êş belän täêmin itü kanallarınıñ berse.

Monda çäyneñ ähämiyäte xätta arxitekturada da çağıla. Rizä-Artvin aêroportı manarası neçkä bille çäy bokalı formasında tözelgän!

Qara diñgez töbägendä 229 şäxsi häm 45 däwlät milkendäge çäy êşkärtü qorılması bar. Bu töbäktä citeşterelgän çäy dön’yada törek çäye bularaq bilgele.

Soñğı yıllarda produktlarnı törleländerü yağınnan da möhim adımnar yasaldı. “ÇAYKUR” markası 25 törle çäy häm çäy êşlänmäläre, şul isäptän organik, yäşel, aq, poroşok çäy citeşterä. Rizä Räcäp Tayyip Ärdoğan universitetında Çäy gennarı bankı buldırıldı. Monnan tış Şri-Lankadağı ber çäy törenä Ärdoğan çäye iseme birelde.

Tağın ber ğorurlanırlıq qazanış: törek çäye YUNESKOnıñ matdi bulmağan mädäni miras isemlegenä kertelgän.

Ä xäzer temanıñ bälki dä iñ qızıqlı öleşenä küçik. Törkiyädä çäy êçelgän keçkenä pıyala stakannarnıñ ni öçen neçkä bille buluı turında uyladığızmı?

Törkiyädä çäy êçemlek kenä tügel, söyläşü, äñgämä qorıp cibärüneñ başlanğıçı da. Qunaqqa “Çäy êçäseñme?” dip äytü çınlıqta “Äydä beraz utırıp söyläşik” digänne añlata. Häm bu çäy härwaqıt neçkä bille keçkenä pıyala stakanda birelä.

Neçkä bille bu çäy stakanınıñ asqı öleşe tar, öske öleşe kiñ. Bu çäyneñ töben qaynar tota, öske öleşen beraz suıta, şulay itep çäy êçüne ciñeläytä. Yäğ’ni ul keçkenä, neçkä bil çäyneñ döres temperaturada buluın täêmin itä.

Şulay uq çäy stakanı pıyala bulğanlıqtan çäyneñ töse dä bik yaxşı kürenä : anıñ açıq yäki quyı ikäne dä şunduq añlaşıla. Çäyneñ ideal’ töse - töreklär äytmeşli “quyan qanı” tösendä, yäğ’ni quyı qızğılt töstä.

Tağın ber möhim noqta: neçkä bille bulu arqasında çäy stakanın qaynar öleşenä qağılmıyça totıp bula. Ul bik näfis, matur  kürenä häm barmaqlarnı da peşermi.

Bügenge köndä bu çäy stakanı härqayda: çäyxanälärdä, öylärdä, ofislarda, awıllarda… Neçkä bille çäy stakanı törek mädäniyäteneñ iñ tanılğan simvollarınıñ bersenä äylände.

Çäyläregez tämle bulsın. Çönki çäyneñ här yotımı ğasırlıq xezmät, mädäniyät häm mäxäbbät cimeşe.