Rim, Vizantiya häm Ğosmanlı imperiyaläreneñ başqalası bulğan İstanbul “İkençe Rim”, “Yaña Rim”, “Vizantiya”, “Konstantinopol” häm “Konstantiniya” isemnäre belän ataldı.
Tarix däwamında küp sanda armiya tarafınnan 30 tapqır qamap alınğan şähärdä ğıybadätxanälär, räsmi binalar, saraylar, munçalar häm ippodrom tözelde, ul pravoslaviye xristiannarınıñ iñ möhim üzägenä äwerelde.
Yenikapıdağı qazu êşläre şähärneñ borınğı tarixınıñ 8 meñ yıl êlekke çorlarga barıp totaşuın kürsätte.
Şähär tarixındağı iñ möhim borılış noqtalarınıñ berse — bezneñ êrañıñ 4 nçe ğasırında Rim täxeten qulğa töşergän Böyek Konstantinnıñ anı üzeneñ yaña imperiyäseneñ başqalası itüe ide.
Möxämmäd päyğambärneñ “İstanbul (Konstantiniya), hiçşiksez, ciñep alınaçaq. Anı ciñep alğan komandir da, ğaskär dä bik kürenekle, yaxşı komandir häm yaxşı ğaskär” xädisennän soñ şähär İslam dönyası öçen dä ciñep alınırğa tiyeşle iñ möhim urınnarnıñ bersenä äwerelde.
Möselmannar öçen Könbatışnıñ, xristiannar öçen isä Könçığışnıñ qapqası bulğan İstanbul 1204 yılda Täre yawları waqıtında latinnar tarafınnan basıp alındı.
Möxämmäd päyğambärneñ maqtawlarına layıq bulu öçen ämävilär çorında Konstantiniyägä öç zur xärbi säfär oyıştırıldı, tağın ber säfär 781–782 yıllarda ğabbasilär tarafınnan başqarıldı.
Konstantiniya möselman xökemdarları öçen päyğambär farazlağança İslamnıñ wäğ’dä itelgän şähärenä äwerelde.
Dönya tarixındağı iñ köçle qamalışlarğa häm saqlanuğa şahit bulğan İstanbul 1453 yıldan êlek törle qäbilälär häm śivilizaśiyälär tarafınnan distälägän tapqır qamap alındı.
Soñğı qamalış 1453 yılda Ğosmanlı däwläten imperiyägä äwereldergän Soltan Mäxmät 2 nçe tarafınnan başqarıldı.
Soltan Mäxmät 2 nçe täxetkä kilgän çorda İstanbulnı ciñep alu öçen berençe çiratta diñgez yärdämen tuqtatu kiräk dip sanadı.
Şüña kürä Yıldırım Bayezid tözetkän Anadolu Hisarı nığıtması qarşında 1452 yılda Rumeli Hisarı nığıtmasın tözergä quştı.
Aprel ayında Soltan Mäxmät 2 nçe vilayätlärgä armiyägä quşılu öçen xäbär cibärde häm 1453 yılnıñ 5 aprelendä Ğosmanlı armiyäse Soltan Mäxmät 2 nçe citäkçelegendä İstanbulğa taba yul tottı.
Bu çorda Ğosmanlı däwereneñ kürenekle ostazları Aqşämseddin, Aqbıyıq häm Molla Gürani Soltan Mäxmät 2 nçe belän bergä buldı.
Soltan Mäxmät 2 nçe Anadolu häm Haliçne üz qulında totqanda , Zağanos Paşa Bäyoğlun ciñep aldı häm Galatağa yünälde. Şul uq könne Soltan Mäxmät 2 nçe Mähmüd Paşanı ilçe itep Vizantiya imperatorına cibärde, läkin tınıçlıq täqdime qabul itelmäde.
Soltan Mäxmät 2 nçe 1453 yılnıñ 6 aprelendä İstanbul qamalışın başladı. Ğosmanlı ğaskäre şähärne qorı cirdän dä, diñgezdän dä qamap aldı .
Ğosmanlı flotınıñ Vizantiyägä yärdämgä kilgän Genuya häm Veneśiya korabların tuqtata almawı suğışnıñ barışın üzgärtä başladı.
Soltan Mäxmät 2 nçe 21 apreldän 22 aprelgä qarşı töndä 72 köymäne Haliçkä töşerü boyırığı birde. Dolmabahçe aşa Haliçkä töşerelgän köymälär suğışnıñ barışın üzgärtte.
Ber tön êçendä Haliçkä cibärelgän flot 22 apreldä Haliçtän ut açtı. Vizantiyälelär kürgännärenä şaqqattı häm flotnıñ Haliçkä töşerelüenä ışana almadılar.
Köymälärneñ Haliçkä töşerelüe belän suğışnıñ barışı ğosmanlılar faydasına üzgärde häm Soltan Mäxmät 2 nçe 29 mayda zur höcüm öçen boyırıq birde.
29 may könne tañ atu belän belän başlanğan höcüm şähär divarların cimerde.
1453 yılnıñ 29 mayında İstanbul Soltan Mäxmät 2 nçe citäkçelegendäge Ğosmanlı ğaskärläre tarafınnan ciñep alındı.
Tarixçı häm yazuçı Zafer Bilgi İstanbulnı ciñep alunıñ ber şähärne ciñep alu ğına tügel, ä dönya tarixında zur borılış noqtası buluın belderde.
Bilgi ciñep alınğannan soñ İstanbulda dini, mädäni häm sośal strukturanıñ üseş ala başlawın belderep, Soltan Mäxmät 2 nçeneñ şähärne bu ölkälärdä dönyanıñ iñ kürenekle üzäk şähärläreneñ bersenä äylänüen maqsat itep quyuın citkerde.
