Ni öçen 100 tügel, nigä 50 tügel?

Bu xikäyä qulıbızdağı säğättän yäki telefonnarıbızdağı sanlı säğätlärdän küpkä tağın da borınğı çorlarğa, meñlägän yıl êlekkegä Mezopotamyağa qädär barıp totaşa. Şumerlar, vavilonlılar, borınğı misırlılar häm kük yözen öyrängän borınğı astronomnar… Alarnıñ kük yözenä qarap yasağan isäpläwläre bez bügen äle dä qullana torğan waqıt sistemasınıñ nigezen saldı.

60 sanın bu xätle üzençälekle qıluçı närsä soñ?

Minut häm sekund töşençäläre nigezdä başta waqıtnı ülçägänme? Häm bügenge köndä sekundnı niçek bilgelibez?

Xäzer inde şuşı meñlägän yıllıq fänni mirasnı bergäläp qarap uzıyq.

Köndälek tormışıbıznıñ iñ ğadäti çınbarlıqlarınnan berse ul – ber säğätneñ 60 minut, ber minutnıñ isä 60 sekund buluı. Säğätebezgä, telefonıbızğa qarağan çaqta, cıyılışlarıbıznı planlaştırğan çaqta yäki avtobus kötkändä bu sistemanı soraw astına quymıybız.

Ämmä bügen sezne şuşı sorawnı uylarğa çaqırabız: ni öçen ber säğät 100 minut tügel, ä näq menä 60 minut?

Cawap – meñlägän yıllar äwwälgesenä barıp totaşqan keşelek tarixınıñ iñ borınğı fänni miraslarınnan bersendä yäşerengän.

Bügenge köndä bez qullana torğan san sisteması kübesençä unarlı sistemağa nigezlängän. Monıñ töp säbäbe – keşelär tarix däwamında un barmaqları belän sanarğa öyrängännär. Läkin waqıtnı ülçäw öçen bez qullana torğan sistema unarlı tügel, ä altmışlıq, yäğni “altı sanlı” sistema.

Bu yolanıñ nigeze yaqınça dürt meñ yıl êlek Mezopotamyada yäşägän şumerlarğa häm soñraq alarnıñ belem berekmäsen qamilläştergän vavilonlılarğa qädär barıp totaşa.

Vavilonlılar ni öçen 60 sanın saylağan soñ?

Çönki 60 - matematika cähätennän qullanuğa bik uñaylı san. İkegä, öçkä, dürtkä, bişkä, altığa, unğa, unikegä, unbişkä, yegermegä häm utızğa tulısınça bülenä alına.

Bu üzençälek waqlanmalar belän êşläwne küpkä ciñeläytä ide, Astronomiya, geometriya häm säwdädä zur östenlek birüçe bu sistema ğasırlar däwamında törle śivilizaśiyälär tarafınnan da qabul itelde.

Vavilonlılar kükne küzätkändä tügäräkne 360 däräcägä bülgännär. Soñınnan grek astronomnarı bu sistemanı qamilläşterep, här däräcäne 60 öleşkä, här öleşne dä tağın 60 tübän öleşkä bülgännär.

Çınlıqta bez bügen qullana torğan "minut" häm "sekund" töşençäläre başta poçmaq ülçäwlärendä barlıqqa kilgän. Urta ğasırlar axırında mexanik säğätlärneñ üseşe belän bu töşençälär waqıt ülçäwlärenä küçkän häm xäzerge mäğnälären alğan.

Ber kön ni öçen 24 säğät soñ? Monıñ nigeze isä borınğı Misırğa barıp totaşa. Misırlılar kön belän tönne unike ayırım waqıtqa bülgännär. Bu räweşle ber kön tuplam 24 öleştän torğan. Belem häm texnologiyäneñ üseş aluı belän bergä tigez ozınlıqtağı säğätlär konśepśiyäse üzläşterelä häm bügenge köndä bez qullana torğan 24 säğätlek sistema barlıqqa kilä.

Tağın ber qızıqlı noqta şunda ki, minutlar häm sekundlar köndälek tormışta şunda uq qullanılmağan. Berençe mexanik säğätlär barı tik säğätne genä kürsätkän. Minut tele 16nçı ğasır axırında säğätlärgä östälä başlanğan.

Sekundnıñ köndälek tormışta kiñ räweşle itep qullanıluı isä küpkä tögälräk mexanik säğätlärneñ barlıqqa kilüe belän mömkin buldı. Bigräk tä diñgezçelek, astronomiya häm fänni küzätülär sekund tögällegendäge ülçäwlärgä bulğan ixtiyacnı arttırdı.

Bügenge köndä isä waqıtnı atom säğätläre belän ülçibez.

Xalıqara berämleklär sistemasına kürä, ber sekund monnan arı Cir şarınıñ äylänüenä qarap tügel, śeziy-133 atomınıñ bilgele ber ênergiyä küçüe waqıtında barlıqqa kilgän tögäl 9 milliard 192 million 631 meñ 770 tibränüenä qarap bilgelänä.

Bu bilgelämä böten dönyada ber ük tögäl waqıt standartın qullanırğa mömkinlek birä. GPS iyärçennärennän internet çeltärlärenä, bank sistemalarınnan alıp ğaläm tikşerenülärenä qädär bik küp texnologiyä bu bik tögäl waqıt ülçäwenä tayana.

 Qısqası, ber säğätneñ 60 minuttan toruı oçraqlı qarar tügel. Bu sistema meñ yıllar däwamında tuplanğan belem mirası bulıp tora, şumerlarnıñ matematikanı añlawınnan alıp vavilonlılarnıñ astronomik belemnärenä, borınğı Misır waqıt isäpläwlärennän alıp xäzerge fänneñ atom säğätlärenä qädär. Säğätkä qarağan sayın, bez waqıtnı ğına tügel, keşelek tarixındağı iñ borınğı fänni açılışlarnıñ bersen dä küräbez.