Yasalma intellekt dön’yanı üzgärtkän sayın, ênergiya qullanu kontrol’dän çığa.

Çişeleş ğalämdäme? İlon Mask häm Google mäğ’lümat üzäklären orbitağa küçerälär!

Çiksez qoyaş ênergiyäse, susız suıtu. Läkin bolar çınnan da êşkä yarayaçaqmı?

Yaña ğaläm yarışı başlandı!

Yazmabızda yasalma intellekt çorınıñ iñ dulqınlandırğıç proyektlarınıñ berse buğan kosmik mäğ’lümat üzäkläre turında süz alıp baraız.

Uzğan ayda Qıtay Cirdän 800 çaqrım biyeklektä mäğ’lümat üzäkläre buldıru öçen 5 yıllıq plan açıqladı. İlon Mask ta bu atnada oxşaş plannarın citkerde häm “SpaceX”nıñ  orbital’ mäğ’lümat üzäge maqsatların  finanslaw öçen aqça cıyu êşenä kereşte.

Belgeçlär bu täräqqiyät’lärne yasalma fähem asqormasınıñ Cirdäge çikläwlärdän başqa kiñäyä alırlıq kosmik moxittä  mäğ’lümat üzäkläre tözü öçen strategik adım dip sanıylar.

Problema qayda?

Dön’yadağı mäğ’lümat üzäkläre yasalma intellektnıñ tuymağan ênergiya ixtıyacları arqasında zur basım astında êşli. Zur yasalma fähem model’lären öyrätü yıl sayın yözlärçä meñ yortnıñ êlektr ixtıyacın qanäğat’länderü öçen citärlek ênergiya taläp itä.

Soñğı 5 yılda mäğ’lümat üzäkläre yanındağı töbäklärdä êlektr ênergiyäse bäyäläre 267%qa artqan. Urtaça 100 megavattağı mäğ’lümat üzäge 6500 xucalıqnıñ könlek su qullanuına tiñ.

Ğaläm täq’dim itkän çişeleşlär

Ğaläm buşlığı çiksez qoyaş ênergiyäse häm passiv suıtu mömkinlege birä. Mask “Starlink V3” iyärçennäre belän 4-5 yıl êçendä Cirneñ yuğarı orbitasına 100 gigavatt ênergiyä birergä planlaştıra. Google da Project Suncatcher iniśiativası belän 2027 nçe yılda prototip iyärçen cibäräçäk.

Ğalämdä suıtu ventilyatorları yäki susız passiv suıtu mömkin. Lazerlar iyärçennär arasında mäğ’lümatlarnı fiber optikka qarağanda tizräk tapşıra. Bu yasalma intellekt model’lären tizräk öyrätü häm çiksez üseş digän süz.

Google citäkçese Sundar Piçay farazlawınça, distä yıl êçendä kosmik mäğ’lümat üzäkläre bügenge bolıt serverları kebek ük ğadäti bulaçaq. ChatGPT ne êşläp çığaruçı Open Aİ kebek küp sanda başqa şirkätlär dä yasalma intellekt çorında üsü öçen orbital’ mäğ’lümat üzäklärenä investiśiyälär kertä.

Qıyınlıqlar küp

Zur yasalma intellekt firmaları kürsätkän optimizmğa qaramastan, küp kenä belgeç orbitada yasalma fähemgä iltüçe yulda küp kirtälar buluın äytä. 

Avstriyädäge Awrupa ğaläm säyäsäte institutı xezmätkäre Djermayn Gutierrez  yasalma intellekt firmaları oçraşaçaq iñ  möhim problema -  ğalämdä termal’ idarä itü buluın belderä.

Yasalma intellekt çipları köçle cılılıq tudıra. Ğaläm buşlığında isä alarnıñ temperaturasın kimetü öçen hawa örü awırlaşa. Gutierriz bolay dip añlata:

“Orbitada cılılıqnı nurlanış aşa yıraqlaştırırğa kiräk. Yasalma intellektnı öyrätü waqıtında barlıqqa kilgän ênergiyä tığızlığında bu cılılıqnı taratu tağın da zurraq suıtuçı qullanıp xäl itelä almağan megastruktura problemasına äylänä”.

Oçırtu çığımnarı orbital’ mäğ’lümat üzäkläre öçen tağın ber qıyınlıq tudıra. Gutierriz Starship kebek qabat qullanıla ala torğan raketalar arqasında oçırtu bäyäläre kilogrammına yaqınça 200 dollarğa töşkänçe, oçırtu bäyäläreneñ problema bulp qalaçağın belderä.

Vaşingtondağı SETA töşençä oyışmasınıñ yaña texnologiyälär  belgeçe Ozan Äxmät Çätin dä cılılıq taratu orbital’ mäğ’lümat üzäklären buldıruda töp problema dip sanıy.

Ênergiyä citeşterü orbital’ totılular belän köräşü öçen zur qoyaş panel’läre häm batareyalar taläp itä, ä nurlanış êlektronikağa zıyan kiterä, östämä yaqlaw  häm xatalarğa çıdam programma täêminatı taläp itä.

“Bu qıyınlıqlar ciñep bulmaslıq tügel,  läkin alarnı bik tiz xäl itü awır”,- di Çätin.

Waqıt mäs’äläsenä kilgändä ike belgeç tä küpertep äytelgän süzlärdän yıraq tora.

Gutierrez farazlawınça, oç informatika kebek keçkenä misallar häm   berençe xezmätlär 2027 nçe yılda başlanaçaq. Läkin ul çın gipermasştablı yasalma intellektnı öyrätü qorılmaları distä yıllar uzğaç barlıqqa kiläçäk di.

Gutierrez êtaplı üseş küzallıy: 2020 nçe yıllar axırınnan 2030 nçı yıllar başına qadär maxsus wazıyfalar öçen megavattan tübän platformalar, 2030 nçı yıllar urtasında cibärü çığımnarı kimesä distälägän -yözlägän megavatt häm 2040 nçı yıllarda yäki annan soñ gigavatt masştablı platformalar küzdä totıla.

Çätin dä bu qaraşnı xuplap, maxsuslaştırılğan êş yökläre öçen 2020 nçe yıllar axırına qadär keçkenä orbital’ töyennär buldırılaçaq dip farazlıy. Läkin ul yaqın kiläçäktä  Cirdägelärgä oxşaş zurraq mäğ’lümat üzäkläre mömkin tügel dip sanıy.

Êkologik çişeleş tügel

Ğaläm mäğ’lümat üzäkläre êkologik yaqtan möhim ciñellek tudıra kebek kürensä dä çınbarlıq alay ğadi tügel.

Gutierrez 3 êkologik östenlekkä iğ’tibar itä: özleksez qoyaş ênergiyäse Cirdäge çeltärlärgä awırlıq kitermäyäçäk, radiaśiya  belän suıtu töçe su qullanunı beteräçäk, orbital’ qorılmalar Cirdä bu maqsatta qullanılğan kiñ cir kişärlekläreneñ irekle qaluın täêmin itäçäk.

Läkin orbital’ mäğ’lümat üzäkläre tulı êkologik çişeleş täq’dim itmi. Gutierrez raketa citeşterüdän barlıqqa kilgän al bülep çığarular, oçırtular sanı artu häm kosmik çüp-çar  kebek üzgärgän êkologik täêsirlär turında kisätä.

“Ägär cir öste mäğ’lümat üzäkläre bolay da çista ênergiyä häm aldınğı suıtu sistemaları belän êşli ikän, isäpläwlärne planetadan çitkä küçerüneñ marginal’ faydası kimi”,- di ul.

Çätin orbital’ sistemalarnıñ su suıtu häm çeltärgä awırlıq kitermäwenä qaramastan, raketalar häm almaş kisäklärdän  kilep çıqqan tormış śiklı çığımnarı kiterüen äytä.

Çätin orbita tığıluı kebek klimat belän bäyle bulmağan mäs’älälärgä basım yasap bolay di: “Ciröste yasalma intellekt asqormasınıñ kümäk alternativası bularaq êkologik östenleklär xäzerge waqıtta bilgesez bulıp qala”.

Gutierrez tübän çığım, awır yök taşu häm qabat qullanu mömkinlegenä iyä bulu aldınğı radiatorlar, cıyu häm xezmät kürsätü öçen orbitada robotlaştırılğan sistemalar kebek êlementlarnı bik möhim dip sanıy.

Çätin dä monıñ belän kileşä. Ul kosmik sektorda başqarılğan ber närsäne qabatlawnıñ intellektual’ milek xoquqları, êksport kontrolläre häm täêmin itü çılbırınıñ kamillege kebek kirtälär arqasında kinät kenä kilep çıqmawın belderä. 

Çätin farazlawınça, yaxşı kapitalğa iyä uyınçılar  2-4 yıl êçendä dizaynnarnı qabatlıy alsalar, bu dizaynnarnı kiñräk qullanu 5-10 yıl waqıt alırğa mömkin.

” Ğamälgä aşıru sıyfatı häm integraśiya belgeçlege ayırıp toruçı faktorlar bulıp qala birä”,-di Çätin.

Yomğaqlap şunı äytergä kiräk: kosmik mäğ’lümat üzäkläre dulqınlandırğıç, qızıqlı kiläçäk wäğ’dä itä kebek, läkin ciñep çığarğa kiräk bulğan citdi texnik häm êkologik qıyınlıqlar da bar.