Törkiyädäge maxsus institutlar soñğı waqıtta iñ aktiv êşlägän illärneñ berse, hiçşiksez, Ğıyraq... İke il delegatsiyäläre tarafınnan säyäsät, xärbi häm iqtısad kebek möhim ölkälärdä äzerlängän yul kartası soñğı waqıtta iñ yuğarı däräcädä imzalar quyu belän formalaştı.
Östäldä törle temalar bulsa da, protsessnıñ xäräkätländergeç köçe ênergiyä bulaçağı ser tügel. Änkara häm Bağdadtağı belderülär protsessnıñ neft, ütkärgeçlär häm ênergiyä belän täêmin itü kebek bik aktual' häm möhim mäs'älälär aşa baruın kürsätä.
Ğıyraq üzeneñ tışqı siyäsätändä yaña êtapqa kerde.
ORSAMnıñ Ğıyraqnı öyränü koordinatorı Fäyzulla Tuna Aygün soñğı yıllarda Bağdad xökümäteneñ tışqı siyäsättä anı çiklägän kirtälärdän qotıla başlawın assızıqlıy.
Ğıyraqnıñ töbäk aktyorları belän tığızraq êlemtälär urnaştıru maqsatınıñ töp bağanası - “Üseş yulı”. Ğıyraqnıñ bu proyektnı häm östäldäge başqa mäsälälärne üze genä tormışqa aşıra aluı mömkin tügel kebek. Aygün süzlärençä, näq’ menä monda töbäktäge iñ möhim däwlätlärneñ berse bulğan Törkiyä rol' uynıy.
“Törkiyä häm Ğıyraqnıñ bergäläp yasağan adımnarı bik kiñ ölkägä täêsir itäçäk”.
Aygün monda möhim fikerne äytä. Mäsälän, ul küptän tügel genä Ğıyraq matbuğat çaralarında “Törkiyä bezneñ sunı tuqtataçaq. Su 48 säğat êçendä betäçäk” kebek yalğan xäbärlär bastırıluın iskä töşerä. Ul bu xäbärlärneñ, älbättä, Änkara häm Bağdad arasındağı uñay üseşne bozarğa teläwçelär tarafınnan oyıştırıluın östi.
Şulay da, ul delegatsiyäara söyläşülär häm, nihayät', liderlar arasında ışanıç urnaşqaç, bolarnıñ barısı da tiz arada artta qaldı dip assızıqlıy. Bügen östäldäge iñ möhim temalarnıñ berse - Ğıyraqtan neft' satu dip östäp, ul bolay dip däwam itä:
"Ğıyraq, nigezdä, üzeneñ könyaq yatmalarınnan neft' sata. AQŞ-İzrail-İran suğışına qadar annan kön sayın neft' satu 4,5 million barrel' ide. Läkin suğış başlanu belän çiddi kimülär buldı. Könenä 4,5 million barrel' kebek zur san ayına 30 million barrel'gä qadar töştek.
Bu mäğlümatnı protsessnıñ finans ülçäme belän bergä uqırğa kiräk. Ğıyraq keremeneñ 90%ı neft' satudan kilä. Mondagı problema qaznağa häm, çınlıqta, ildäge bar närsägä turıdan-turı häm tiskäre yoğıntı yasıy. Krizis tirän, çönki neft' satu bulmağanda, Ğıyraqnıñ al'ternativ kerem çığanağı yuq.
Törkiyä näq’ menä monda êşkä kereşä. Ul tönyaq ütkärgeçneñ yañadan cälep itüçän buluına yul açarğa teli. Çınlıqta, bu ütkärgeç könyaq häm tönyaq Ğıyraqnı totaştıruçı sızıqnıñ yañadan êşläwen täêmin itä. Ägär plan uñışlı bulsa, Ğıyraq üzeneñ könyaq yatmalarınnan neftne ilneñ tönyağı aşa sata alaçaq. Bu Ğıyraq qaznası öçen bik qıymmätle tabış bulır ide.
Ormuz buğazında qalğan neft' öçen dä çığu yulı.
Yazma başında bez "Törkiyä belän Ğıyraq arasındağı yaqınaşu bu ike ildän tış küpkä kiñräk geografiyägä uñay yoğıntı yasayaçaq" dip äyttek.
Fäyzulla Tuna Aygün moña da iğ'tibar itä. Ul bezgä Farsı qultığı illärennän dönyağa taratıla torğan neft'neñ, suğış arqasında, Ormuz buğazında qaluın iskä töşerä. Monnan tış, Ormuzda xällär yaxşırsa da, iske tärtip saqlanıp qalaçaqmı-yuqmı digän soraw bar. İran häm AQŞ Ormuz aşa tranzit öçen tül8w kertergä teli.
Aygün Törkiyä yärdäme belän Ğıyraqtağı ğamäldäge asqormanı üsterü häm modernizatsiyaläw, häm axır çiktä anı yaxşı êşli torğan model'gä äwerelderüneñ Farsı qultığı töbägenä dä turıdan-turı täêsir itäçägen añlata.
"Ormuz buğazında qalğan Yaqın Könçığış häm Farsı qultığı neftläre Ğıyraq aşa açılğan ütkärgeç aşa törle geografiyälärgä taratılırğa mömkin", - di ul häm süzlären bolay tamamlıy:
"Bez Törkiyäneñ Ğıyraqtağı ütkärgeçlär öçen bik möhim buluın äyttek. Läkin protsess monıñ belän genä çiklänmi. Bilgele bulğança, Ğıyraqnıñ Kärkük çığanaqlarınnan çımal neftne Süriyä aşa Urta diñgezdäge Banyas portına taşuçı ütkärgeç tä bar ide. Bu ênergetika ütkärgeçe 2003 yılda AQŞnıñ höcüme waqıtında zıyan kürde häm ozaq waqıt yabulı tordı. Xäzer bu ütkärgeçne torğızu kön tärtibendä. Anı 30 aylıq êşçänlek belän yañadan torğızıp bulaçağı turında fiker alışalar.
Älbättä, monda Törkiyäneñ dä role bulaçaq. Ğıyraq häm Süriyä xakimiyätläre belän mönäsäbätläre başqa ülçämgä üzgärgän Änkara bu protsestta aktiv rol' uynayaçaq dip kötelä.
Töbäkneñ iqtisadı häm ênergetika arxitekturasının däwam itüeneñ iñ töp säbäbe - Ormuz buğazınıñ açıq buluı häm anı hărkemneñ qullana aluı ide. Xäzer bu xäl yuqqa çıqtı. Şuña kürä al'ternativ ütkärgeç bik möhim. Törkiyäneñ Ğıyraq belän êşlätep cibärergä telägän bu yaña protsess bez telgä alğan yañartunıñ iñ möhim bloklarınnan berse bulaçaq.”
