Bügenge yazmabızda qışqı aylarda häm ber yl fasılınnan ikençesenä küçkändä yış qına qullanğan ülän çäyläre turında süz alıp barabız.

 Kötelmägän hawa şartları häm kinät kenä üzgärgän  temperatura tirbäneşläre belän oçraşqanda, sez möğayen, “Min qaynar ülän çäye êçäm, ul yärdäm itär” dip uylıysızdır äyeme ? Läkin bu çäylärne döres qullanabızmı dip uylağanığız barmı? Katnaş çäylär qurqınıç bulırğa mömkinme? TRT Xäbär kanalı  bu häm başqa sorawlarnı  dośent doktor Zölfiyä Gülgä soradı. Äydägez, belgeç närsälär söylägänen bergäläp öyränik.

Qışğı aylarda häm fasıllar alışınğan çorda salqın tiyü, tomaw töşü häm gripp kebek awırular yış oçrıy. Bu awırulardan tabiği yullar belän saqlanırğa häm immun sistemasın nığıtırğa teläwçelär däwanı kübesençä üsemlek çäylärendä êzli.

İñ populyar ülännär — yükä çäçäge, şalfey, fenxel’, yäşel çäy, rozmarin, imbir, kurkuma häm darçin. Läkin bu ülännärne niçek häm nindi külämdä qullanu da bik möhim.

“Ülän çäylärennän moğciza kötmäskä kiräk”

Farmakolog dośent doktor Zölfiyä Gül yuğarı sulış yulları awırularında yış qullanıla torğan ülän çäylären daru dip qabul itmäskä kiräklegen assızıqlıy. Anıñ äytüençä, ülän çäylären awırunıñ başlangıç stadiyälärendä sawığuğa yärdäm itü öçen qullanırğa bula.

"Ülän çäyläre immun sistemabıznı nığıtırğa yärdäm itä ala. Çönki alar antioksidantlarğa bay. Yäğ’ni alarda organizmnan toksinnarnı cıyıp çığara torğan molekulalar bar. Läkin awıru köçäygännän soñ bu ülännärdän artıq küp moğciza kötmäskä kiräk. Çäy belän daru êffektına ireşü mömkin tügel. Alarnı berqayçan da darunı alıştıruçı dip sanarğa yaramıy”,- di ul.  

“Katnaş çäylärdän yıraq torığız”

Dośent doktor Gül “qışqı çäy” iseme astında qatnaş çäylär bularaq satıla torğan çäylärgä iğtibar itärgä çaqıra. Anıñ fikerençä, bu bik citdi problema. Ul bezgä bu qatnaş çäylärne  kem äzerläwen, alarda här ülänneñ  nindi nisbättä buluın belmäwezne iskä töşerä häm bu çäylärne qullanunıñ faydadan kübräk zıyan kterergä mömkinlegen tübändäge süzlär belän citkerä:

"Bez qatnaş çäylärdän yıraq torırğa tiyeş. Çönki mondıy ülän katnaşmaları bik belemle keşelär tarafınnan äzerlänsä dä, alar ximik bombağa äylänä. Êçendä qaysı ülänneñ küpme buluın belmägängä dozanı isäpläp çığara almıybız. Şuña kürä bilgesez qurqınıç tua. Minem kiñäşem – bu produktlarnı ayırım qullanu.  

Ülän çäylären qullanğanda kemnär närsägä iğ’tibar itärgä tiyeş soñ?

Döresen genä äytkändä, xätta belgeçlär dä bu sorawğa töğäl cawap birä almıy. Çönki här üsemlekneñ üzenä genä xas ximik üzlekläre bar häm anıñ dozası da şuña qarap üzgärä.

Läkin ber närsä töğäl: xronik awıruları bulğan keşelär ülän çäylären qullanğanda küpkä iğ’tibarlıraq bulırğa tiyeş.

Dośent doktor Gül bu xälne bolay dip añlata:

"Çönki bez üsemlek dip atağan närsä çınlıqta daruxanä, yäğ’ni anda küp ximik matdälär bar. Alarnıñ bezneñ organizmğa täêsir itü däräcäse bez qullanğan dozağa bäyle.  Mäsälän, yuğarı qan basımı yäki şikär diabetı belän awıruçı keşe ber ük ülän çäyen daimi räweştä häm yuğarı dozalarda qullansa, bu  kön sayın êçä torğan darularınıñ señderelüenä yäki organizmnan çığarılıuına täêsir itä ala. Bu üsemleklär darularnıñ señderelüenä yäki organizmnan çığarıluına täêsir itkänlektän awırunıñ torışın üzgärtäçäk. Bu citdi sälamätlek problemalarına häm xätta keşe ğomerenä qurqınıç tudıruçı näticälärgä kiterergä mömkin”.  

Şuña kürä xronik awıruları bulğan keşelär ülän çäylären qullanırğa teläsälär, aldan tabibları belän kiñäşläşergä tiyeş.

Farmakolog dośent doktor Gülneñ kisätüläre xronik awıruları bulmağan sälamät keşelärgä dä qağıla. Ul ülän çäylären  qatnaşmalarda tügel, ä ayırım qullanırğa kiñäş itä häm monı misal belän añlata:

"Yafraqlı üsemleklär kübesençä tönätep äzerlänä. Tamır üsemleklär isä qaynatıla. Mäsälän, yükä çäçägen tönätäsez ikän, ike-öç kisäk yükä ike-öç stakan suğa salıp tönätelä. Qullanu küläme dä möhim. Könenä ike stakan êçü norma sanala."

Farmakolog Gül yökle xatın-qızlarğa da ayırım tuqtalıp bolay di:

"Çönki bu çäylärdä  bik küp törle ülän bar. Här üsemlek törle ximik matdälärne üz êçenä ala. Bu ximik matdälärneñ yöklelek waqıtında anağa häm balağa niçek täêsir itäçägen belmägängä, mondıy çäylär bik qurqınıç sanala."

Artıq antioksidant ta zıyanlı  

Ülän çäyläre organizmnan zıyanlı toksinnarnı çığarırğa yärdäm itüçe antioksidantlarğa bay. Läkin immunitetnı saqlaw häm nığıtu öçen alarnı yış qullanğanda başqa problemalar kilep çığarğa mömkin. Çönki artıq küp antioksidant ta zıyanlı.

Dośent doktor Gül bu zıyannı bolay dip añlata:

"Antioksidant digän matdä toksinğa yabışıp, anıñ belän bäyläneş barlıqqa kiterä häm anı çığarunı ciñeläytä. Bez artıq küp antioksidantnı qullanğanda, berniqadär waqıttan soñ alar üzläre dä toksinnar kebek êşli başlıylar, yäğ’ni organizmğa  zıyan kiterä başlıylar. Bäyläneş barlıqqa kiterü säläte köçle bulğanğa kürä, alar kübäygäç bezneñ molekulalarıbızğa yabışa başlıy. Alar bezneñ möhim fermentlarıbızğa, aqsımnarıbızğa, aminokislotalaıbızrğa totaşalar. Näticädä alar da üz wazifaların üti almıy. Bu küzänäk strklturasınıñ  naçarayına kiterä”.

 Üsemlek çäyläre tabiği yärdäm bula ala, läkin alar moğcizalı däwa  tügel. Çamasın belep qullanu, tabib küzätüe häm añlı räweştä saylawlar sälamätlegebez öçen bik möhim. İsegezdä totığız: teläsä qaysı äyberneñ artığı zararlı.