Texnologiyälär, çınnan da, tormışnı ciñeläytäme, ällä ul sizdermiçä genä sezne manipulyatsiyäläwçe kürenmäs köçkä äylänep baramı? Könenä niçä tapqır "ber minut qına" dip telefonığızğa suzılasız?
Şulay itep, texnologiyäne sin kontrol itäseñme, ällä ulmı sine?
Bügen härkem kesäsendä "sanlı dönya" yörtä kebek, şulay bit? Häm bu bezneñ tormış ağımın sizelerlek üzgärtä. Uyanu belän telefonnabıznı tikşerü, här buş minutta sotsial' mediada utıru qaywaqıt küñel açu urınına qullanu siklına äylänä.
2023nçe yılda Awrupa Berlegendä ütkärelgän tikşerenülär kürsätkänçä, "sanlı minimalizm" ısulın qullanğan keşelär êkran qarşında ütkärgän waqıtların urtaça 20 protsentqa kimetä. Näticädä, psixik sälamätlektä dä, êş häm şäxsi tormış balansında da sizelerlek yaxşırular küzätelä.
"Sanlı minimalizm" närsä añlata, häm bu çınnan da mömkinme?
“TRT Haber” kanalı bu sorawlarnı klinik psixolog İräm Akyüz Çaylak belän tikşerde. Çaylak balalar häm olılar öçen möhim kiñäşlär birä häm, texnologiyälärne tulısınça taşlamıyça, balanslı qullanuğa yul aça. Xäzer äydägez, bu faydalı äñgämägä küçik...
Sanlı minimalizm närsä ul, nindi ähämiyätkä iyä?
Sanlı minimalizm tormışıbıznıñ üzägenä texnologiyälärne tügel, ä üz qıymmätlärebezne quyarğa kiräklegenä basım yasıy. Çaylak bu alımnı bolay sürätli:
“Sanlı minimalizm – keşelärne sanlı çaralarnı qullanğanda añlı häm saylap alırğa öndäwçe fälsäfä... Ul keşelärgä üzläre qatnaşqan sanlı çaralar häm êşçänleklär öçen çiklär quyarğa, telägän waqıt êçendä üz östenleklärenä ig'tibar itärgä öndi.”
Qısqası, êkrannarnı tormışıbızdan tulısınça alıp taşlaw urınına, närsägä, ni öçen häm küpme waqıt qarawıbıznı belü möhim.
Belderülär yañğırı häm yañalıqlarnı kürmi qaludan qurqu
Telefonnabız gel şaltırıy, belderü kilgän sayın küñeldän "küz töşerergä kşiräk" digän uy uza... Xättä belderülärne sündersäk tä, bez yış qına "Min närsäneder kürmi qaldımmı?" dip uylıybız. Çaylak süzlärençä, bu xäl bezne planlaştırmağan waqıtta da êkranğa tarta:
“Daimi onlayn bulu basımı häm yañalıqlarnı belmi qaludan qurqu sanlı caylanmalarnı qabat-qabat tikşerügä kiterä. Qayber tikşerenülär kürsätkänçä, närsäne dä bulsa kürmi qaludan yuğarı däräcädä qurqu kiçerüçe keşelär, belderülär sünderelgän bulsa da, telefonnarın şulay uq yış, xättä tağın da yışraq tikşerä başlıy.
İnternetta bulu basımın häm närsäne dä bulsa quldan ıçqındıru qurquın, ikençe törle äytkändä FoMonı köçle xis itüçe keşelär öçen üz-üzeñne köyläw häm kontroldä totu künekmälären üsterü, şäxsi resurslarğa möräcäğät itü yaki, ägär bu alarnıñ tormış êşçänlegenä täêsir itsä, professional' yärdäm êzläw näticäle bulırğa mömkin.
Borçılu däräcäse häm êkranda uzdırılğan waqıt
Ozaq waqıt êkran qarşında utıru fizik yaqtan da, psixik yaqtan da arıta. Çaylak bu bäyläneşneñ balalar häm yaşüsmerlärdä ayıruça açıq kürenüen häm ata-analarnıñ êkran qarşında ütkärgän waqıtnı ig'tibar belän küzätergä tiyeşlegen äytä:
"Tikşerenülär onlayn uyınnar, televizor häm sotsial' media qullanunıñ artuı häm borçılu arasındağı bäyläneşne kürsätte. Monnan tış, balalarda êkran qarşında waqıt ütkärü häm depressiyäne qarağan barlıq tikşerenülär diyärlek möhim êlemtälär taptı, bu balalarda êkran qarşında waqıt ütkärü häm depressiyä arasındağı bäyläneşneñ yuğarıraq däräcäsen kürsätä. Şuñä kürä, depressiyä häm borçılunıñ simptomnarın buldırmas öçen, ata-analarğa balalarınıñ êkran qarşındağı waqıtın küzätep torırğa kiñäş itelä."
Sanlı detoks: qısqa yallar daimi çişeleşme?
Soñğı yıllarda sanlı detoks populyar trendqa äylände häm ul telefonnı könnär buyı qullanmaw kebek radikal' ısullarnı üz êçenä ala. Çaylak süzlärençä, bu waqıtlıça yal itü mömkinlege birsä dä, tormışıbıznıñ başqa ölkälärendä üzgäreşlär kertmäsäk, ul daimi cişeleş bulmasqa mömkin.
“Bu detoks ısulların qullanıp, keşelär üzläreneñ sanlı ğadätlären kontroldä totarğa, daimi räweştä onlayn bulu belän bäyle psixik kiyerenkelekne kimetergä häm texnologiyälär belän sälamäträk mönasäbätlär üsterergä omtıla.
Sanlı detoks waqıtında sotsial' mediadan yal itü - keşelärdäge citeşsezlek häm qanäğätsezlek xislären kimetergä mömkin. Şulay da, sanlı detoksnıñ psixik xalätkä, tormıştan qanäğatlekkä häm stressqa sizelerlek yoğıntısı bulmawı açıqlandı.
Êkran waqıtın kimetü öçen berençe adımnar
Şulay itep, qaydan başlarğa? Bu mä'sälädä, ğadättä, "äkren genä, läkin ışanıçlı" ısulı täqdim itelä. Sanlı minimalizmnıñ berençe adımı - bezgä çınnan da nindi quşımtalar kiräklegen tanu. Kiräksez quşımtalarnı beterü, xäbärlärne sünderü häm könneñ bilgele ber säğatlärendä oflayn rejimğa küçü yış qına keçkenä, läqin näticäle adımnar bularaq täqdim itelä.
Bu täqdimnärdän tış, İräm Akyüz Çaylak üz-üzeñne köyläw häm kontroldä totu künekmäläreneñ möhimlegenä dä ig'tibar itä:
"Üz-üzeñne köyläw (tınıçlandıru) künekmäläre möhim. Üz-üzeñne kontroldä totu künekmälären üsterü dä faydalı bulırğa mömkin. Mäsälän, bez añlı räweştä şöğıllänergä telägän êşçänlekne saylıy alabız häm aña ig'tibar itä alabız. Bez, şulay uq, qaysı êşçänleq belän şöğıllänmäsqä qarar qıla alabız häm monıñ öçen waqıt bülep quya alabız. Şulay itep, keşe üzen köçäytä häm sanlı texnologiyälärne köräşü mexanizmı yaki qaçu bularaq tügel, ä üz qızıqsınularına turı kilä torğan aktiv häm añlı êşçänlek bularaq qullana ala."
Şulay itep, bez texnologiyäne niçek kontroldä tota alabız? Ägär dä "Min kontroldä totammı, texnologiyäme?" dip uylıysız ikän, berniçä ğamäli adım yasıy alabız:
Telefonıñdağı quşımtalarnı küzdän kiçeregez:
Yış qullanmağan yäisä sezgä faydası bulmağan quşımtalarnı beteregez.
Belderülärne çiklägez:
Möhim quşımtalardan ğına belderülär alığız. Qalğannarın tawışsızğa quyıp, ig'tibarığıznı tuplarğa mömkin.
Köndälek yäki atnalıq kvotalar bilgelägez:
Mäsälän, "Könenä ber säğat sotsial' media" yäki "Atnağa ber kön offlayn" kebek maqsatlar quyığız.
Çınbarlıqtağı aralaşularğa östenlek biregez:
Bergä waqıt ütkärü, ğadärttä, sotsial media qullanunı kimetä.
Alternatif şöğıllär tabığız:
Sport, muzıka, qul êşläre yäisä başqa xobbilar telefonığıznı qulığızğa alu yışlığın azayta.
Texnologiyälär bezneñ tormışıbıznıñ ber öleşe, läkin ul barısı da bulırğa tiyeş tügel. Kontrol'ne kire qaytaru, çınlıqta, bezneñ qulda. Keçkenä añlaw mizgelläre zur üzgäreşlärneñ başı bulırğa mömkin. Bälki, bügen şul başlanğıç köneder, sez niçek uylıysız?
