Muzıka baş miyebezne niçek üzgärtä?
MÄDÄNİYÄT
3 min uqıu
Muzıka baş miyebezne niçek üzgärtä?Yaratqan cırığıznı tıñlağan çaqta nigä küñelegez qulqınlanıp, xislänep kitä mikän? Ni öçen qayber köylär sezne şul uq mizgeldä yıllar äwwälge xatirälärgä alıp kitä soñ?
. / Anadolu Agency (Wire)

Muzıka baş miyebezne çınnan da üzgärtä ala. Häm belem monı isbatlıy.

Yaratqan cırıbıznı tıñlağanda baş miyebezdä närsä bula? Muzıka çınnan da baş miyebezne üzgärtä alamı?

Fänni tikşerenülär ğacäyep närsäne açıqlıy: muzıka baş miyebezdäge işetü ölkälären genä tügel, ber ük waqıtta xislär, xäter, xäräkät, iğtibar häm büläkläw sisteması belän bäyle şaqtıy öleşlärne dä aktivlaştıra.

Başta muzıkanıñ ni öçen bezgä läzzät birüen qarap çığıyq. 2011nçe yılda “Nature Neuroscience” jurnalında bastırılğan möhim tikşerenü kürsätkänçä, keşelär üzlärenä oşağan muzıkanı tıñlağanda baş miyeneñ büläkläw sistemasında dofamin bülenep çığa. Dofamin – baş miyeneñ büläkläw häm motivaśiyä mexanizmnarında möhim rol uynıy torğan neyrotransmitter.

Häm tikşerenüneñ iñ qızıqlı açışlarınnan berse – bezneñ miyebez muzıkanıñ yaratqan öleşennän genä tügel, anıñ kiläse öleşen kötüdän dä läzzät ala ikän. Şuña kürä xätta cırnıñ quşımtasın kötü dä baş miyebez öçen faydalı bulırğa mömkin.

Muzıka ni öçen bezne qayçaqta yılata, qaywaqıt tınıçlandıra, qayçağında isä ber urında ğına utırmaslıq itep xäräkätländerä soñ?

Çönki muzıka baş miyeneñ ber genä ölkäsenä tügel, üzara bäylängän kiñ çeltärgä dä täêsir itä.

Bez barıbız da bilgele ber cırlarnı işetkändä ütkän waqiğalarnı iskä töşeräbez. Köy bezne balaçağıbızğa, iske dustıbızğa yäki yıllar êlek kiçergän maxsus mizgellärgä alıp qayta ala.

Muzıka çınnan da bezneñ baş miyebezneñ qorılışın, strukturasın üzgärtä alamı soñ?

Näq menä monda neyroplastiklıq töşençäse barlıqqa kilä. Neyroplastiklıq – ul baş miyeneñ üzen üzgärtü häm öyränü häm täcribä näticäsendä yaña bäyläneşlär buldıru säläte. Ayırım alğanda, muzıka qoralında uynarğa öyränü – bezneñ baş miyebez öçen bik qatlawlı künegü. Muzıkant beryulı tawışnı tıñlıy, ritmnı küzätä, barmaqların yäki gäwdäsen kontroldä tota, iğtibarın saqlıy häm öyrängän mäğlümatnı xäterendä qullana.

Balalar belän ozaq waqıtlı tikşerenülär daimi muzıkal belem alğan balalarnıñ baş miyenlärendäge qayber işetü häm xäräkät ölkälärendä üzgäreşlär buluın kürsätä. Bu näticälär muzıkal belem birüneñ baş miye üseşe belän bäyle bulu mömkinlegen kürsätä.

Läkin monda möhim fänni detal bar: bu tikşerenülär "muzıka belemen alğan härkem aqıllıraq bula” digän näticä yasamıy. Tikşerenüçelär küzätelgän üzgäreşlärneñ küpme öleşe muzıkal belem birü belän turıdan-turı bäyle ikänen açıqlaw öçen kübräk tikşerenülär kiräklegen iskärtep uza.

Muzıka häm qartayu arasındağı bäyläneş tä fän dairäseneñ iğtibarın cälep itä.

Soñğı sistemalı tikşerenülär kürsätkänçä, fortepianoda uynaw häm xorda cırlaw kebek muzıkal êşçänlek ölkän yäştäge keşelärneñ baş miyeneñ bilgele ber ölkäläre häm kognitiv prośessları belän bäyle bulırğa mömkin.

Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıñ Awrupa törkemeneñ sänğät häm sälamätlekkä bağışlanğan komplekslı küzätüe 3 meñnän kübräk tikşerenü näticälären tikşerde. Bu tikşerenülär sänğät êşçänlegeneñ keşelärneñ fizik häm psixik xälenä, şulay uq qayber awırularnı däwalawğa öleş kertüen kürsätüçe möhim dälillärne açıqlıy.

Läkin muzıkanıñ qartayu belän bäyle kognitiv kimüne totqarlawın äytü öçen älegä irtä. Belem bu mäs’älädä êşçänlegen däwam itterä.

Qısqası, muzıka bezneñ baş miyebezneñ büläkläw sistemasın aktivlaştıra, xislärebez häm xäterlärebezgä täêsir itä ala. Bigräk tä daimi muzıka belemen alu baş miyeneñ üzen üzgärtä alu säläte bulğan neyroplastiklıq belän bäyle bulırğa mömkin.

Ämma muzıkadan moğcizalar kötärgä kiräkmi. Fän tigezräk qaraş täqdim itä: muzıka – ul bezneñ baş miyebez passiv räweştä tıñlıy torğan tawış qına tügel, ul – bezneñ baş miyebez êşkärtkän, farazlağan, xäterlägän häm êmośional mäğnä birgän qatlawlı täcribä.

Şuña kürä monnan soñ yaratqan cırığıznı tıñlağan çaqta barı tik muzıka turında ğına tügel, baş miyenegezdä barğan şuşı ğacäyep barış, prośess turında da uylağız.